თანამედროვე სტუდენტურ კინოში ხშირად ვხვდებით მცდელობას, ხელოვანმა უარი თქვას ტრადიციულ თხრობაზე და მაყურებელს არა კონკრეტული ამბავი, არამედ სუფთა ემოციური მდგომარეობა მიაწოდოს. ასეთი ნამუშევრები, ძირითადად, დუმილზეა დაშენებული, სადაც სიტყვა ზედმეტია და აზრის ფორმირება მხოლოდ ვიზუალური პლასტიკით, გარემოზე დაკვირვებითა და სიმბოლური ნიშნების გაცოცხლებით ხდება. ხშირად რთულია გაავლო ზღვარი რეალობასა და მეტაფორას შორის, რადგან რეჟისორი მიზნად ისახავს არა ლოგიკური ჯაჭვის აგებას, არამედ იმ პირველყოფილი შეგრძნებების გაღვიძებას, რომლებიც ადამიანის ქვეცნობიერშია დალექილი. სწორედ ეს ბუნდოვანება და ვიზუალური ესთეტიზმი ქმნის იმ უნიკალურ სივრცეს, სადაც ყოველი კადრი შეიძლება იყოს როგორც დასაწყისის, ისე დასასრულის მანიშნებელი, ხოლო მაყურებელი ხდება არა უბრალოდ დამკვირვებელი, არამედ ამ სიზმრისეული სამყაროს თანამონაწილე.
სწორედ ამგვარი მედიტაციური მიდგომით გამოირჩევა მარია სიჩანინის სტუდენტური ფილმი, „დაკარგული სამოთხე“ (2016), რომელიც პირველივე კადრებიდან მდინარის ნაპირას მძინარე ადამიანების სიმშვიდითა და ბუნებრივი, ნელი რიტმით გვხიბლავს. ფილმი იწყება ძილისაგან გაღვიძებით, სადაც პერსონაჟები პირველყოფილ გარემოში ნელ-ნელა აღიქვამენ საკუთარ არსებობას. მიუხედავად იმისა, რომ სიუჟეტში ჩნდება ხილის ჭამის ეპიზოდი, რაც თითქოს ბიბლიური ცოდვით დაცემისკენ უნდა მიგვანიშნებდეს, რეჟისორი შეგნებულად არ მიჰყვება ადამისა და ევას კლასიკურ ამბავს და ამ აქტს სრულიად სხვა, უფრო მეტად ფიზიკური და ეგზისტენციალური დატვირთვით წარმოაჩენს. მაყურებლის წინაშე იშლება დიალოგებისაგან დაცლილი სივრცე, სადაც მოქმედება შეიძლება იყოს აღქმული როგორც მტკივნეული განშორების პროცესი, თუმცა ავტორი ბოლომდე არ ან ვერ ხსნის თავის ჩანაფიქრს და ნარატიულ ბუნდოვანებას ინარჩუნებს.
ფილმის ვიზუალური ენა იმდენად დახვეწილი და თვითმყოფადია, რომ ყოველი კადრი დამოუკიდებელ მხატვრულ ღირებულებას იძენს. რეჟისორი ბუნებას არა უბრალოდ ფონად, არამედ ცოცხალ, სუნთქვად ორგანიზმად აქცევს, რომელიც თავისი პირველყოფილი სილამაზით ნუსხავს მაყურებელს. განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს პერსონაჟთა გარეგნული ესთეტიკა, ყველა მათგანი წითურია, რაც კადრში გამორჩეულ ფერადოვან აქცენტს ქმნის. მათი თმის ცეცხლისფერი ტონები და ტყის ინტენსიური სიმწვანე ერთმანეთთან მკვეთრ, თუმცა ჰარმონიულ კონტრასტში შედის, რაც გამოსახულებას საოცარ დინამიკასა და სიღრმეს სძენს. მიზანსცენები იმდენად გააზრებული და კომპოზიციურად სრულყოფილია, რომ ისინი ხშირად კლასიკურ ფერწერულ ტილოებს მოგვაგონებენ. ეს ვიზუალური პერფექციონიზმი ფილმს ანიჭებს მაგიურ ელფერს და ბუნების სილამაზე, ადამიანის ფიზიკურ მხარესთან ერთად, განუყოფელ და შთამბეჭდავ სანახაობად იკვრება. თუმცა მიუხედავად იმისა, რომ ფილმის ვიზუალური ესთეტიკა გამოირჩეულია, ნარატიული სიცარიელე მაინც მნიშვნელოვან დაბრკოლებად იქცევა იმ მაყურებლისათვის, რომელიც კადრებს მიღმა უფრო მყარ შინაარსობრივ საყრდენს ეძებს. თვალსაჩინოა, რომ რეჟისორმა ჩაიფიქრა გარკვეული დრამატული ნარატივი, შესაძლოა, კონკრეტული ადამიანური ტრაგედია ან ფილოსოფიური იგავიც კი, თუმცა მხოლოდ ვიზუალური ენით ამ ამბის სრულფასოვნად მოყოლა ვერ შეძლო. სიმბოლოები, რომლებიც ეკრანზე ჩნდება, ხშირად ზედაპირულ დონეზე რჩება და ვერ იკვრება ერთიან ლოგიკურ ჯაჭვში, რაც ქმნის განცდას, რომ ფორმამ შინაარსი შთანთქა. როდესაც მაყურებელი ხვდება, რომ ავტორს აქვს სათქმელი, მაგრამ ეს სათქმელი მხოლოდ ლამაზი კადრების მიღმაა ჩაკეტილი და ვერ აღწევს ადრესატამდე, იბადება გარკვეული იმედგაცრუება. შთამბეჭდავი ვიზუალი ვერ აკომპენსირებს იმ დრამატურგიულ ხარვეზებს, რომლებიც ფილმის აღქმას ფრაგმენტულს და ბოლომდე დაუსრულებელს ხდის.
ფილმის სათაური, „დაკარგული სამოთხე“ თავისთავად უკვე აჩენს მოლოდინს, რომელიც მაყურებელს აიძულებს დაუწყოს ძებნა ბიბლიურ ალუზიებსა და ჯონ მილტონის ამავე სახელწოდების ნაწარმოების ექოებს. სათაური იმდენად პრეტენზიული და მრავლისმთქმელია, რომ ავტომატურად გვთავაზობს თამაშის გარკვეულ წესებს. ჩვენ ვეძებთ დაცემას, ცოდვას, დაკარგულ იდილიას ან სულაც ადამიანური ყოფიერების პირველსაწყისებთან დაბრუნების მცდელობას, თუმცა ფილმის ყურების პროცესში ეს ძიება არაფრის მომცემია. პარალელები, რომლებსაც სათაური გვკარნახობს, მხოლოდ ზედაპირული შტრიხების დონეზე ჩნდება და შემდეგ ჰაერშივე იფანტება. ეს აჩენს ერთგვარი იმედგაცრუების განცდას, რადგან მაყურებელი ცდილობს, ეკრანზე ნანახი სილამაზე რაიმე ინტელექტუალურ ან სულიერ კონტექსტში მოაქციოს, მაგრამ რეჟისორი ამის საშუალებას არ აძლევს.
ეს პრობლემა, როდესაც ფორმა გაცილებით უფრო დახვეწილი და მასშტაბურია, ვიდრე თავად შინაარსი, გარკვეულწილად, სენად გადაიქცა თანამედროვე ქართულ სტუდენტურ კინოში. ხშირად იქმნება შთაბეჭდილება, რომ ახალგაზრდა რეჟისორები მთელ ენერგიასა და რესურსს მხოლოდ „იდეალური კადრის“ ძიებასა და ვიზუალური ესთეტიზმის მიღწევაში ხარჯავენ, რაც, თავისთავად, ოპერატორული ოსტატობისთვის კარგია, მაგრამ კინოსთვის არასაკმარისი. თითქოს ავიწყდებათ უმთავრესი, რომ კადრი არ არის მხოლოდ ავტონომიური ნახატი, მან ესთეტიკური სიამოვნების მინიჭების გარდა, ფილმის დრამატურგიული ქსოვილი უნდა განავითაროს და მაყურებლისათვის შინაარსობრივი კარი გახსნას. როდესაც ვიზუალი ხდება თვითმიზანი, ფილმი კარგავს თავის ნარატიულ ხერხემალს და გადაიქცევა ლამაზ, მაგრამ ცივ ვიდეოარტად, სადაც შინაარსი ფორმის ტყვეობაშია მოქცეული და ავტორის ჩანაფიქრი ამ ესთეტიკურ ლაბირინთში იკარგება.
მარია სიჩანინის „დაკარგული სამოთხე“ არის გამორჩეული ვიზუალური ესთეტიკის მქონე ნამუშევარი, რომელიც მაყურებელს უფრო მეტად თავისი ფერწერული კადრებითა და ატმოსფეროთი ამახსოვრდება, ვიდრე მკაფიო სათქმელით. მიუხედავად იმისა, რომ რეჟისორმა ვერ შეძლო ფორმისა და შინაარსის სრულფასოვანი სინთეზი, ფილმი მაინც ადასტურებს ავტორის ნიჭს, შექმნას შთამბეჭდავი კინემატოგრაფიული სამყარო. ეს არის დაპირება იმისა, რომ მომავალში, დრამატურგიული საყრდენის პოვნის შემთხვევაში, მსგავსი ვიზუალური ოსტატობით რეჟისორი ნამდვილ მხატვრულ სიმაღლეებს მიაღწევს.
სალომე გოგოლი
